De nieuwsberichten op nieuwjaarsdag zijn soms nauwelijks te bevatten. Hulpverleners die onderweg zijn om levens te redden, worden belaagd. Brandweerauto’s bekogeld. Ambulancepersoneel bedreigd. Politieagenten in de val gelokt en met vuurwerk bestookt. Het eerste wat je denkt is: hoe dom kun je zijn?
Dit gaat niet zozeer over individuele domheid. Dit gaat vooral over wat er gebeurt als mensen onderdeel worden van een groep. Over hoe mensen collectief gedrag vertonen waar ze individueel een stuk terughoudender zouden zijn. En dit mechanisme zien we niet alleen op straat, maar ook — subtieler weliswaar — in organisaties.Groepsdomheid is het verschijnsel dat een groep collectief minder verstandig, minder reflectief en minder effectief handelt dan de individuele leden afzonderlijk zouden doen. Niet omdat mensen onbekwaam zijn, maar omdat sociale dynamieken het denken verstoren. Kenmerkend voor groepsdomheid is dat:
- mensen beter weten, maar daar niet naar handelen;
- kennis, ervaring en zelfbewustzijn niet worden benut;
- het groepsproces belangrijker wordt dan de inhoud.
De spanning is voelbaar, maar blijft onbesproken. Twijfels zijn er wel, maar worden niet uitgesproken. Besluiten worden genomen waar later niemand echt achter blijkt te staan. Slimme mensen met domme uitkomsten.
Herkenbaar?
In organisaties uit groepsdomheid zich vaak niet in eenmalige gebeurtenissen, maar in herhalende patronen:
- MT’s die blijven praten, maar niets beslissen
- Teams die blijven fixen op korte termijn, maar niet leren voor de langere termijn
- Leiders die harder sturen, terwijl het denkvermogen van het team afneemt
- Iedereen werkt hard, maar langs elkaar heen: suboptimalisatie per rol of afdeling.
- Irritatie wordt niet benoemd, maar vertaalt zich in cynisme, grapjes of terugtrekgedrag.
- Feedback ontbreekt “om de sfeer goed te houden”.
- Er wordt geklaagd buiten het team, maar gezwegen binnen het team.
En misschien is dit wel het meest paradoxale: hoe complexer de wereld wordt, hoe groter de neiging tot groepsdomheid terwijl juist dan het benutten van de collectieve intelligentie meer dan ooit nodig is.
Van groepsdomheid naar groepsintelligentie
In Humans are Underrated beschrijft Geoff Colvin dat in een wereld waarin technologie en AI steeds meer cognitieve taken overnemen, juist menselijke vaardigheden doorslaggevend worden: empathie, communicatie, creativiteit en samenwerking. En deze vaardigheden zijn ook onmisbaar bij het benutten van de groepsintelligentie. Waar groepsdomheid ontstaat door ineffectieve patronen, ontstaat groepsintelligentie door bewuste aandacht voor de kwaliteit van de interactie. Het gaat niet over het uitwisselen van verschillende standpunten, maar of het team of de groep in staat is om deze perspectieven bij elkaar te brengen.
Groepsintelligentie ontstaat niet door de slimste mensen bij elkaar te zetten, een inspirerende visie of targets, KPI’s of bonussen. Wat het verschil echt maakt, is sociale intelligentie: het vermogen om samen te werken, elkaar aan te voelen en interactie te reguleren. Of anders gezegd: door hoe mensen samen denken, luisteren, reageren en leren. Onderzoek naar collectieve intelligentie laat zien dat teams beter presteren wanneer iedereen daadwerkelijk aan bod komt, verschillen niet worden vermeden, maar worden benut en spanning niet wordt vermeden maar wordt gezien als aanknopingspunt om tot een breder perspectief te komen met elkaar.
Organisatie-acupunctuur: insteken op de juiste plaats
Organisatie-acupunctuur helpt om groepsdomheid op te sporen en om te zetten naar groepsintelligentie. Organisatie-acupunctuur kijkt hierbij zowel naar de zichtbare en concrete structuren en kaders, maar bij groepsintelligentie vooral naar de meer onzichtbare mechanismen waar het denken vastloopt, waar gesprekken worden vermeden en waar collectieve intelligentie wordt geblokkeerd. Dit vraagt om in te steken in mensen, niet alleen in beleid of doelstellingen. Soms is een kleine insteek voldoende: een andere vraag stellen, het ongemak benoemen dat iedereen voelt, het patroon onderzoeken met elkaar en verwachtingen expliciet maken wat impliciet tot misverstanden leidt. Niet door harder te pushen, maar op de juiste plek in te steken zodat de vastgelopen energie weer in beweging komt. Een ritme van reflectie werkt hierbij preventief: tijd nemen om regelmatig stil te staan bij de onderlinge samenwerking.
De toekomst van werk vraagt volwassen teams
In een wereld die sneller, digitaler en onvoorspelbaarder wordt, is sociale intelligentie als ‘soft skill’ dus geen bijzaak. Het is een cruciale vaardigheid om fit voor de toekomst te zijn. Teams en organisaties die investeren in psychologische veiligheid, dialoog in plaats van discussie en samen leren in plaats van alleen fixen en steeds harder gaan werken, benutten de groepsintelligentie beter. Hierdoor worden ze adaptiever, innovatiever en veerkrachtiger. En ook worden ze zo minder vatbaar voor groepsdomheid.
Tot slot
Groepsdomheid ontstaat niet door een gebrek aan intelligentie, maar door een gebrek aan onderlinge verbinding en leiderschapsvaardigheden. De kernvraag is niet of we over talent beschikken, maar of leiderschap en context het mogelijk maken dat individuele intelligentie samensmelt tot collectieve wijsheid.
Reflectievraag
Waar zie jij in jouw team of organisatie signalen van groepsdomheid en welk kleine, gericht ‘acupunctuurpunt’ kan de groepsintelligentie herstellen?
Ik ben benieuwd naar jullie observaties en ervaringen. Als je meer wilt weten over hoe je groepsintelligentie in jouw team en organisatie kunt versterken, neem dan deel aan de opleiding organisatie-acupunctuur die in april dit jaar van start gaat. Kijk in DM voor meer informatie.